Georges Wolinski

Το πρώτο σοκ ήρθε όταν άκουσα την είδηση. Φανατικοί φονταμενταλιστές εισέβελαν στα γραφεία της Charlie Hebdo πυροβολώντας αδιάκριτα όποιον υπάλληλο έβρισκαν μπροστά τους. Βλέπεις ήταν Τετάρτη, εργάσιμη ημέρα και η πληρότητα του δημοσιογραφικού προσωπικού ήταν στα γραφεία τους. Η άναδρη εισβολή είχε στόχο την εκδίκηση, το αίμα, το ξεκαθάρισμα λογαριασμών για τα μάτια ενός προφήτη που ιδέα δεν έχει τι πρεσβεύει κάθε ψυχοπαθής που επικαλείται το όνομά του. Η κατάπτυστη επίθεση των φανατικών είχε στόχο τη φίμωση της ελευθερίας του λόγου, τη λογοκρισία της δημοσιογραφίας, τη σιωπή – στην προσπάθεια διαμόρφωσης ενός κόσμου έτσι όπως τον θέλουν αυτοί. Αισθάνθηκα βαθιά λύπη για τις χαραμισμένες, χωρίς αντίκρυσμα ζωές τους αλλά τίποτα δε μπορεί να συγχωρήσει το έγκλημά τους, την αφαίρεση ζωής αθώων που εξέφραζαν μια διαφορετική ιδεολογία.

Αφού δυο μέρες το πάλευα στο κεφάλι μου, ζυγίζοντάς το κάθε φορά, προσπαθώντας να εκτιμήσω το μέγεθος της απώλειας, άκουσα το όνομα Wolinski. Όχι απλώς δε μου ήταν άγνωστο αλλά έννοιωθα και μια ξεχωριστή οικειότητα μ’ αυτό, μια αίσθηση ότι για πολλούς λόγους που προσωρινά μου διέφευγαν, ήταν διακριτά σημαντικό. Για μένα.

Κι έτσι ήρθε το δεύτερο σοκ. Δεν υπήρχε τεύχος της Βαβέλ ή του Παρά Πέντε χωρίς Wolinski. Μία, δύο, πέντε σελίδες τη φορά, τα σκίτσα του ήταν πάντα εκεί. Ευθυμογραφήματα στο σύνολό τους με μια τεχνοτροπία που έδινε μόνο τα απαραίτητα στο κάθε καρέ, ρίχνοντας το βάρος σ’ αυτό που οι χαρακτήρες είχαν να πουν. Απλότητα και σημασία. Φρόντιζε πάντα το νόημα να είναι ευδιάκριτο, ικανό να ωθήσει σε σκέψεις και προβληματισμούς. Φορτωμένο με πολιτική σημασία, στοχευμένο να ανοίγει τα μάτια, να τονίζει την ύπαρξη της διαφορετικής σκοπιάς. Ο Wolinski πρόσφερε όλο το πλαίσιο για την καλλιέργεια της θετικής σκέψης και τα στοιχεία που χρειάζεται για να γαλουχηθεί ένας έφηβος στην αναγνώριση των προβλημάτων της εποχής. Χωρίς πίεση, χωρίς αυταπάτες. Η δική μου εφηβεία τουλάχιστον σημαδεύτηκε απ’ αυτόν κι ένοιωσα αρκετές ενοχές που καθυστέρησα να τον θυμηθώ γιατί τον είχα καταχωνιάσει κάπου βαθιά, στις αραχνιασμένες και κακοφωτισμένες αποθήκες του μυαλού που σπάνια πια επισκέπτομαι.

Σε μια στιγμιαία κρίση λογικής, υπολόγισα τη χρονική διαφορά των αναμνήσεων και μου φάνηκε υπερβολική. Είναι δυνατόν ένας σκιτσογράφος των 80’s να εξακολουθεί να δουλεύει σε εφημερίδα; δε θα ‘πρεπε να είχε βγει στη σύνταξη ή ακόμα, πιο μακάβρια, να μας έχει αφήσει χρόνους και απλώς να μου διέφυγε η αναγγελία της αποχώρησης; Η αλήθεια για τον Wolinski είναι ακόμα πιο σοκαριστική και η καριέρα του πολύ πιο μεγάλη. Είναι 60 χρόνια στην υπηρεσία της σκιτσογραφίας και, γεννημένος το ’34, πρέπει να θέτει ρεκόρ χωρίς προηγούμενο ως 80-κάτι χρονών εργαζόμενος που έχει το σθένος και τη διαύγεια να εργάζεται σ’ εναν τομέα που παράγει σκίτσα, χιούμορ, άποψη και πολιτικό σχολιασμό, όλα σ’ ένα πακέτο. Επιμονή; Αστείρευτη έμπνευση; Όπως και να το δει κανείς, η προσφορά του αγγίζει τα όρια του άθλου.

Η ζωή του Wolinski

Γεννήθηκε στην Γαλλική Τυνισία από Πολωνό πατέρα και Ιταλο-Τυνίσια μητέρα τον Ιούνιο του ’34. Μετανάστευσε στο Παρίσι στην ηλικία των 11, μόλις μετά την απελευθέρωση από τους Γερμανούς του 2ου παγκόσμιου. Εκεί σπούδασε αρχιτεκτονική αλλά σχεδόν αμέσως μετά το πτυχίο ξεκίνησε τη σκιτσογραφία. Το 1958 σχεδίαζε strips για το περιοδικό Rustica και τρία χρόνια αργότερα συνεργάστηκε με το μηνιαίο σατιρικό Hara-Kiri – θρύλο στην ιστορία των κόμικς και αφετηρία για τους σπουδαιότερους Γάλλους (ή μη) κομίστες. Μια εβδομαδιαία έκδοση του περιοδικού κυκλοφόρησε ως Hara-Kiri Hedbo και ο Wolinski κατείχε τη θέση του επικεφαλής συντάκτη από το ’61 έως το ’70. Το περιοδικό μηνύθηκε για προσβολή ηθών (και άνηθων) και αναγκάστηκε το 70 ν’ αλλάξει την επωνυμία του σε Charlie Hedbo (προς τιμήν του πασίγνωστου Charlie Brown)  το όνομα που έμελε να αναμιχθεί με την τραγωδία των ημερών μας, 45 χρόνια μετά. Το 68, κατά τη διάρκεια της φοιτητικής εξέγερσης, γίνεται συνιδρυτής κι άλλου σατυρικού περιοδικού του L’Enragé. Στο διάστημα μέχρι σήμερα συνεργάστηκε με πολλές εφημερίδες, κατά προτίμηση αριστερών πεποιθήσεων, με κυριότερους εκπροσώπους τις Liberation και Humanite. Το 2005 βραβέυτηκε με το μετάλλιο της Λεγεώνας των Τιμών, κάτι αντίστοιχο με το χρίσμα του Sir στην Αγγλία.

Οι δημιουργίες και το έργο του

Ο Wolinski θεωρούσε τον εαυτό του δημιουργό ταυτόχρονα ερωτικού και πολιτικού κόμικ, ένας πολύ ασυνήθιστος συνδυασμός μια και η ελαφρότητα του πρώτου δύσκολα συνάδει με τη σοβαρότητα που απαιτείται από το δεύτερο. Τα κατάφερνε άψογα χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε του έργο περιείχε και τα δύο. Το χιούμορ και η σάτιρα από την άλλη του έβγαιναν φυσικά.

Όσον αφορά τη δουλειά του ήταν ωμός και αδίστακτος. Δεν είχε κανέναν απολύτως ηθικό φραγμό όταν επρόκειτο να πει κάτι και ήταν ικανός να διακωμωδήσει ακόμα κι αυτό που η κοινή γνώμη καταχωρούσε στο απυρόβλητο. Ήταν εκφραστής του αντίθετου της πολιτικής ορθότητας κατά μια έννοια. Εξαιτίας αυτού έγινε  πολλές φορές δέκτης αυστηρής κριτικής και βρέθηκε επίσημα υπόλογος σε νομικό επίπεδο. Στην περίπτωση του Hara-Kiri συγκεκριμένα η κατηγορία ήταν ότι (πολύ έντεχνα) υποβίβασε σε σημασία το θάνατο του Ντε-Γκωλ τη στιγμή που στην υπόλοιπη χώρα είχε κυρηχθεί εθνικό πένθος.

Στις αρχές του 70 συνεργάζεται με το σχεδιαστή Georges Pichard και εκδίδουν την Paulette μια καθαρά ερωτική δημιουργία, ασύληπτα προκλητική για τα τότε δεδομένα που ωθεί τη δημόσια αντίδραση σε τέτοιο βαθμό ώστε να απαιτηθεί η απόσυρση της από βιβλιοπωλεία και πάγκους. Δεν ξέρω τι αισθήματα κατέκλυσαν τον Wolinski αλλά όχι μόνο δεν εγκατέλειψε, παρά το ανάδειξε σε σειρά. Επτά ακόμα ιστορίες/τόμοι της Paulette δημοσιεύτηκαν, η τελευταία το 84 σε συνεργασία με τον οίκο Dargaud (Asterix, Lucky Luke κλπ).

Έχει εκδόσει πολλές συλλογές με αποφθέγματα, συνοδευμένα ασφαλώς με εικονογράφηση δική του. Τα περισσότερα είναι χαρακτηριστικά λόγω της διαχρονικότητάς τους και της ευχάριστης επίγευσης αδιάκριτου, αιχμηρού χιούμορ.

Συχνά συλλέγονταν τα strips του σε ετήσιο επίπεδο, best-of ή εκδόσεις συγκεκριμένης εφημερίδας και κάθε τόσο εκδίδονταν σε μορφή άλμπουμ. Χαίρομαι που κάποια από αυτά, μεταφρασμένα, έχουν πέσει και στα δικά μου χέρια. Κι αν όχι αυτά, οι παλιές εκδόσεις της Βαβέλ και του Παρα Πέντε βρίθουν από τις δημιουργίες του.

Ένας ακούραστος υπερασπιστής των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και της λογικής

Πολλές φορές το να σου σερβίρουν την αλήθεια κατάμουτρα, να λες τα πράγματα με τ’ όνομά τους χωρίς υπεκφυγές και καλωπιστικά, είναι η καλύτερη μέθοδος για τη διαμόρφωση συνείδησης ή την επίλυση προβλημάτων προσομοιώνοντας την ανάγκη του δυνατού τραντάγματος που χρειάζεσαι για να έρθεις στα συγκαλά σου. Ο Wolinski το γνώριζε αυτό, το υποστήριζε και το έκανε τρόπο ζωής. Σκληρός κατά μια έννοια, ωμός για τα τρυφερά μυαλά αλλά απαραίτητος.

Δεν ξεχνούσε ποτέ μέσα στα κόμικς του να χτυπήσει τη συντήρηση, κάποιες φορές φτάνοντας στα όρια της υπερβολής. Το νόημα όμως ήταν εκεί. Όταν “εξομαλύνεις” αυτό που διαβάζεις, όταν φτάνεις στην άλλη πλευρά και ξαναγυρίζεις, έχεις πάρει το μικρόβιο που σε προτρέπει να δεις τα πράγματα από μια άλλη σκοπιά.

Έτσι πολεμούσε το σεξισμό π.χ. Είτε της απλής καθημερινότητας είτε της βαθιάς, προβληματικής, στερεότυπης κοινωνίας που επιτρέπει τη βία και την εκμετάλευση γιατί “έτσι υπήρχαν αυτά από πάντα”. Αντέστρεφε τους ρόλους βάζοντας έναν άντρα να περνάει μια τυπική “γυναικεία” ημέρα, από τα πειράγματα στο δρόμο και τη δουλειά μέχρι το βιασμό και τα στραβά μάτια του νόμου.

Οπαδός της διαφορετικότητας και της ανοχής, γκρέμιζε οποιοδήποτε ταμπού περιέβαλε τους LGBT αδιαφορώντας πλήρως για το στρεβλό καθωσπρεπισμό. Οι gay στα κόμικς του είχαν ισότιμη παρουσία και φωνή. Ήταν πρωταγωνιστές, κομπάρσοι, σχολιαστές και σχολιαζόμενοι χωρίς καμία διάκριση.

Επικριτής του εθνικισμού και του αυταρχισμού, είχε πάντα ένα ξεχωριστό χώρο στην καρδιά του για τους οπαδούς τους. Δεν παράλειπε να τους διακωμωδήσει και να ξεγυμνώσει αυτό που εκπροσωπούν. Φαλοκράτες, ρατσιστές, προκατειλημμένοι, θρησκόληπτοι, μονομανείς, ανόητοι, πέρασαν όλοι από την πένα του.

Στην πληθώρα τους, τα σκίτσα του αφηγούνταν ένα υπαρκτό κοινωνικό πρόβλημα, περασμένο μέσα από το φίλτρο του ερωτικού. Χωρίς να γίνεται χυδαίος (αλλά και χωρίς να το αποφεύγει ιδιαίτερα) εκθείαζε πολιτικοκοινωνικά θέματα έχοντας τους χαρακτήρες του με τα εσώρουχα ή κάτω από το κρεβάτι. Ήθελε ο αναγνώστης να το ξεπεράσει αυτό. Και σιγά σιγά, με τέτοια πολυετή καριέρα, καταπιάστηκε με όλους και όλα, αποτύπωσε με χιούμορ στο χαρτί την εικόνα της κοινωνίας και όσο να’ναι έκανε τη δική του προσπάθεια για να τη συνεφέρει.

Στο imdb θα βρείτε τ’ όνομά του καταχωρημένο σε κατηγορίες όπως ηθοποιός, σκηνοθέτης, σεναριογράφος. Ναι, τα έκανε κι αυτά διότι μπορούσε κι ήταν αστείρευτος από ιδέες.

Κλείνοντας, παραθέτω την άποψη του φίλου του και συνάδελφου François Cavanna: “Βολίνσκι, νομίζουν ότι είσαι μαλάκας επειδή κάνεις το μαλάκα αλλά κάνουν λάθος. Είσαι στ’ αλήθεια μαλάκας.”

Κι από το χέρι του Manara:

The Tiefling About The Tiefling

Συνελήφθην επί 7ετίας κι έκτοτε είμαι έξω με αναστολή.
Σπούδασα μέχρι που βαρέθηκα και ποτέ μα ποτέ δεν κατάφερα να εργαστώ σε κάτι που να μ'αρέσει.
Από μικρός επιθυμούσα να ζω στο μεσαίωνα αν και πολλοί ισχυρίζονται ότι ανθρωπιστικά είμαστε ακριβώς εκεί.
Ασχολήθηκα με πολλά δελεαστικά χόμπι που δεν ενδιαφέρουν κανένα.
Συνεχίζω να υφίσταμαι με την ελπίδα ότι υπάρχει κάποιο μυστικό που περιμένει να το ανακαλύψω. Μετά μπορώ να το καταστρέψω για να μην το βρει κανείς άλλος.

Αντιπαθώ την έλειψη τακτ, το στραβό παρκάρισμα, την ηλιθιότητα, τα μπέργκερ χωρίς πίκλες, την ασυνέπεια, τις ταινίες που δε μ'ενδιαφέρει να δω, τις γενικεύσεις, αυτούς που λατρεύουν τη σοκολάτα, το Νοέμβρη, την κρύα πίτσα, το σεπούκου, τα ακριβά εισιτήρια, το κέντρο της Αθήνας, το συνάχι, τη γραφειοκρατία, τα σαφρίδια, τις γυναίκες χωρίς φρύδια, το πλαστικό και οτιδήποτε δε χρειάζεται ξηρούς καρπούς αλλά έχει.
Μεταξύ άλλων.
Αν υπάρχει κάτι που συμπαθώ, μου διαφεύγει επί του παρόντος.

Τέλος, οι γάτες είναι κακά ζώα. Έχω μία.

Speak Your Mind

*